جهت مشاهده مطالب کارشناسان و کاربران در این موضوع کلیک کنید   

موضوع: اعجاز

  1. #1

    تاریخ عضویت
    جنسیت بهمن ۱۳۸۷
    نوشته
    9
    مورد تشکر
    0 پست
    حضور
    نامشخص
    دریافت
    7
    آپلود
    0
    گالری
    0

    اعجاز




    اعجاز


    ترجمه‏ي : حبيب اللهي، مهدي ياوم، ون گرون
    اعجاز از ديدگاه لغوي به معناي انتقال عجز و ناتواني است2 و از نيمه دوم قرن سوم ه•• ق./نهم م. به عنوان واژه‏اي فني براي بيان بي نظير بودن و يگانگي قرآن در محتوي و شكل به كار مي‏رود.
    تعاريف متعددي كه از بعد از قرن چهارم هـ.ق./دهم م. در مورد اين واژه ارائه شده است، تفاوت چنداني با هم ندارد. تهانوي در كشاف اصطلاحات الفنون (كلكته، صص 62 ـ 854، نوشته شده در 1745 م./ 1158 هـ.ق.) به نحو سؤال برانگيزي از بررسي واژه اعجاز خودداري نموده است ولي قطعه آغازين مقاله او در مورد معجزه (صص 7 ـ 975) اشاره‏اي ضمني به ويژگي‏هاي اعجاز به عنوان يك عمل و يا ناتواني در عمل كه نبايد به‏وسيله جريان و عملكردي طبيعي توضيح داده شود، دارد. به اعتقاد وي اعجاز با يك نوع مبارزه‏طلبي (تحدي) همراه است كه هيچ گاه به وسيله كسي پاسخ داده نمي‏شود و در هيچ موردي منجر به نظير آوردن و مشابه سازي نشده است؛ «عدم المعارضه»3
    دانشمند مسلماني كه در سال‏هاي اخير رساله‏اي گسـترده و جامـع در اين باره نگاشته، مصطفي صادق الرافعي (م. 1937م.) مؤلف كتاب اعجاز القرآن و البلاغة النبوّيه (قاهره 1926 م./ 1345 هـ.ق.) است. وي در اين كتاب4 چنين مي‏نويسد: اعجاز عبارت از دو امر تركيب شده است؛ يكي نقص و عجز قدرت بشري در مبادرت ورزيدن نسبت به آن معجزه مسلم؛ و ديگري ثبات و پايداري اين عجز در طول اعصار.
    بخشي از گرايشات علم الهيّات برگرفته از نمايش جمع بندي كوشش‏هاي تحليلي و نتايج مجادله‏ها و مباحثه هايي است كه در طول قرن‏ها در رابطه با اعجاز انجام گرفته و در جنبه‏هاي متعددي بسط و گسترش يافته است، بحث‏هاي ياد شده بيشتر بين سال‏هاي 750 تا 1000 ميلادي به وقوع پيوسته است.
    تركيب دو عامل باعث گرديد كه يگانگي و بي‏نظير بودن قرآن در ميان اصولِ هيچ‏گاه اسلوب‏دار نشده اسلام از اهميّت ويژه‏اي برخوردار گردد :اوّل ضرورت اثبات رسالت پيامبر، و ديگر اهميت تأمين يك قدرت بي‏چون و چرا براي اصول و آداب و قوانين مسلمانان.
    اين نيازها و ضروريات در هم آميخته در جوّ آن زمان تنها هنگامي برآورده مي‏شد كه اوّلاً ويژگي اعجاز و تعلق داشتن به ماوراء عالم مادي براي تعاليم وحي در نظر گرفته مي‏شد و ثانيا شخصيّت خود پيامبر به عنوان دريافت كننده وحي بايكتايي و بي‏نظيري و معجزه آسايي قرآن همراه مي‏گرديد.
    واژه «معجزه» كه به‏وسيله دانشمندان بدقت تعريف شده است و غالبا در مقابل واژه «كرامت» ـ كه خداوند آن را به دوستان كم رتبه‏تر خود عطا مي‏كند ـ به‏كار مي‏رود، اساسا مدرك و دليل اثبات صداقت يك پيامبر بوده، و در مورد قرآن به عنوان معجزه محمد ـ صلّي اللّه عليه و آله ـ بسط و توسعه يافته است.
    انتساب عنوان معجزه به قرآن اشاره‏اي تلويحي به ماهيّت خارق العاده وحي كه از ابتدا جزء ضروريات اوليه و ملاك حقانيّت رسالت محمد ـ صلّي اللّه عليه و آله ـ بوده است، دارد.
    ملاحظه و نگرش كلّي به قرآن به عنوان پيام‏هايي اعجازآميز از طرف خداوند و در نتيجه غير قابل تكرار براي تجربه بشري، هر گونه سؤال و شبهه را در مورد ماهيّت دقيق ويژگي‏هايي كه موجب تفاوت قرآن از ساير نوشته‏هاي ادبي مي‏گردد را از ميان بر مي‏دارد.5
    علاوه براين عوامل ديگري از قبيل اعتقاد به اُمّي و يا بي سواد بودن حضرت محمد ـ صلّي اللّه عليه و آله ـ وجود پيش‏گويي‏هايي در مورد حوادث آينده اين جهان و جهان آخرت، به همراه نقل احوال گذشته‏هاي بسيار دور و ذكر مطالبي در مورد خود خداوند ـ كه همه اينها فراتر از توانايي و دسترسي افق بشري حضرت محمد ـ صلّي اللّه عليه و آله ـ و غير قابل رقابت با ساير كتب ادبي مي‏باشدـ از جمله موارد اثبات كننده جنبه اعجاز قرآن به شمار مي‏آيند.
    ادعا و تصديق به اين كه ويژگي‏ها و ملاك‏هاي ياد شده قابل تطبيق در كتب مقدس تورات و انجيل مي‏باشد از يك طرف، و واقعيت تاريخي هموطنان كافر حضرت محمد ـ صلّي اللّه عليه و آله ـ در انكار الهي بودن وحي و كتاب او و منسوب دانستن آن به الهام گرفتن از شياطين و جنيان آن‏گونه كه برخي از شعرا و طالع بينان بر آن تكيه مي‏كردند از طرف ديگر، باعث به وجود آمدن بحث‏هاي جديدي مبتني بر تأكيد بر روي ويژگي‏هاي ظاهري، سبك نگارش و شيوه ممتاز فكري آن گرديد؛ نوع نگارشي كه از لحاظ شكل زبان‏شناسي متمايز از نثر مسجّع كاهنان و حتي بالاتر از ادبيات شاعران به حساب مي‏آيد.
    چنين به‏نظر مي‏رسد كه در سطح بحث‏هاي داراي اسلوب جديد، اوّلين شخصي كه در بررسي اعجاز قرآن جنبه‏هاي ظاهري و شكلي آن را از مطالب آن جدا ساخت «نظام معتزلي» (م. 232 ه•• ق ./ 846 م.) است.
    واژه اعجاز كه در سال‏هاي اوليّه قرن سوم هـ.ق./ نهم م. كاربرد آن باب شد و در اواخر همين قرن به واژه‏اي فني تبديل گرديد، همواره گرايشي خاص به طرح ويژگي غير قابل تفوّق قرآن از لحاظ بلاغي داشته است، هر چند كه ضعف و سستي دلايل زيباشناسي اعجاز قرآن ـ نخست از اين جهت كه در هر حوزه از تلاش‏هاي بشر دستاوردي عالي و خارق‏العاده در اين زمينه مي‏توان يافت؛ ديگر اين كه يگانگي و بي نظيري قرآن در تمام سوره‏هاي آن حفظ نشده است؛ و هم‏چنين اين كه اين عقيده به منزله تجويز عنصر ارزيابي نظري نسبت به كتاب وحي است كه نتيجه آن مبارزه‏طلبي مستقيمي است از افراد منتقدتر و كمتر مؤمن براي ايجاد شبهه در قرآن و آوردن نظايري براي آن ـ بي بنيه بودن اين نوع ادعاها را روشن ساخت.
    وجود چنين ضعف‏هايي موجب گرديد كه خود قرآن پيش از اين با طرح موضوع «تحدّي» اقدام به مقابله نمايد6 اساس موضوع تحّدي در سوره 17، آيه 90 و سوره 10، آيه 90 بيان شده است. در اين آيات، قرآن اعلام مي‏كند كه اگر انس و جن تلاش‏هايشان را متمركز نمايند باز قادر نخواهند بود كه به اندازه يك سوره از قرآن بياورند. عجز و ناتوانايي مشركان عرب در پاسخ گويي مناسب به اين تحدّي ـ با وجود انگيزه كامل آنان در مقابل اين تحدّي به واسطه بغض و عداوت شديد نسبت به دين جديد و وفاداري به دين خود، و تكبر جاهلانه ـ دليلي گرديد بر اعجاز قرآن؛ اعجازي كه تنها با شنيدن آن كلمات و الفاظ بسيار بلند و عظيم ـ كه جهان هرگز مثل آن را نديده است ـ قابل ادراك است.7
    با اين وجود وقايع تاريخي از قبيل تلاش‏هاي انجام شده توسط عدّه‏اي در راستاي تقليد و انطباق از قرآن و احساس اين واقعيت كه استدلال مبتني بر حوادث تاريخي و قضاوت‏هاي نظري و شخصي استحكام لازم را نداشته و در معرض نقض قرار دارد، موجب تغيير در نحوه استدلال گرديد. اين بار مفهوم تحّدي به وسيله اصل «صرفه» تكميل گرديد. «صرفه» عبارت است از مانع شدن و برگرداندن به اين معني كه خداوند انديشمندان باستان را از صراط مستقيم حقيقت باز داشته است.
    با رها كردن استدلال و ادعاي بي‏نظير بودن ادبي قرآن و پذيرش توانايي بالقوه اديبان عرب زمان پيامبر در پاسخ گويي به مبارزه‏طلبي و تحّدي قرآن، اين بار اعجاز ـ با در نظر گرفتن واژه «صرفه» ـ عبارت از اين است كه خداوند از تلاش‏هاي مخالفان در پذيرش تحدّي و اقدام در جهت نظير آوردن، ممانعت مي‏كند.8
    گرچه «صرفه» به‏طور تلويحي بر خلاف جنبه‏هاي فوق بشري و خارق‏العاده قرآن اشاره و دلالت دارد، به هر حال اعتقاد به تفوق براي سبك نگارش قرآن همواره در ميان عموم دانشمندان وجود داشته است و به عنوان واقعيتي تجربي و غير علمي توسط برخي از آنان همچون باقلاني (م. 1013م./ 404هـ.ق.) حمايت شده است؛ هر چند كه عده‏اي از علما پذيرش آن را به عنوان ضرورت انكار نموده‏اند.
    هم عصر باقلاني، قاضي عبدالجبار معتزلي استرآبادي (م. 1025م./ 415هـ.ق.) در بحث گسترده خود در مورد اعجاز، بر مزيت ذاتي قرآن و بالاخص بر ويژگي فصاحت بي‏نظير و يگانه آن تأكيد دارد. به اعتقاد وي اين سطح عالي از كمال نگارش قرآن خود عاملي است كه از معارضه ـ علي رغم وقوع غير قابل ترديد تحدّي ـ جلوگيري مي‏نمايد.9 و به همين دليل احتياجي نيست كه قائل شويم به اين كه خداوند در باز داشتن عرب‏هاي مشرك از نظير آوردن براي وحي به «صرفه» متمسّك شده است.10
    در ميان روايت‏هاي اسلامي به تعداد نسبتا اندكي از انتقادات و ايرادهاي بي پروا نسبت به قرآن، اشاره شده است؛ جعد بن درهم11 عموما به عنوان اوّلين افترا زننده به قرآن معرفي شده است. وي علاوه بر حقير و ناچيز شمردن عظمت قرآن، تلاش نمود با نوشتن كتابي هم‏سطح و يا حتي بهتر از قرآن از جهت زيبايي، براي كتاب وحي نظير آورد.
    مسيلمه شخص ديگري بود كه براي اوّلين بار اقدام به ترويج الهاماتي شبيه قرآن نمود. خاطره او از ياد رفت ولي به هر حال سابقه و پيشينه نامساعدي از خود به جاي گذاشت.
    ابن‏مقفّع (م. 757م. / 140هـ.ق.)، ايراني مسلمان شده و صاحب سبك، فرد ديگري است كه به اعتقاد برخي اوّلين كسي است كه سعي در معارضه نمود ولي به پايان بردن آن را غير ممكن ديده است ـ سرنوشتي كه نويسندگان جاه‏طلب ديگري نيز بر طبق روايات تاريخي به آن دچار گرديدند.
    بشّار بن برد (م. 783م. / 166هـ.ق) بر طبق روايات تاريخي، گستاخانه و مذبوحانه تلاش نمود آيات قرآن را با ابيات و سروده‏هاي شعراي معاصر خود مقايسه نمايد و حتي به‏طور اغراق‏آميزي ادعا نمود كه سوره‏اي مافوق و برتر از سوره 59 قرآن نگاشته است. ادعاي مشابهي در مورد سوره 77 به اَبوالعتاهيه (م. 828 م./ 213هـ.ق) نسبت داده شده است.
    در ميان معتزله، ابوموسي عيسي بن صبيح كه بيشتر تحت عنوان «المردار» شناخته مي‏شود12 و همعصر و شاگرد بشر بن المعتمر (م. بين 840م./225هـ.ق. و 825م /210هـ.ق.) و هم‏چنين شاگرد عبد الهذيل علاّف (م. 840م./225هـ.ق.) بوده است به عنوان تنها فرد شكاك در يگانگي و بي‏نظير بودن قرآن معرفي شده است.
    در ميان اين‏گونه افراد گمان مي‏رود كه ابن الراوندي (م. 864م./250هـ.ق. و يا 910م./297هـ.ق. و يا 912م./299هـ.ق.) تلخ‏ترين طعن زن نسبت به قرآن باشد. قسمت‏هايي از انتقادات و حملات وي در مورد رسالت پيامبر بطور عام و رسالت پيامبر اسلام بطور خاص در ضمن رديّه خياط معتزلي (م. بين 910م./297هـ.ق. و 900م./287هـ.ق.) هم‏چنان باقي مانده است.
    پيروزي نظريه عدم خلق [قرآن] موجب اجماع بدون نزاعي در اعجاز قرآن شد كه در پي آن اعجاز به عنوان جزء صحيح و لاينفك از دين تضمين و تثبيت گردد. البته اين به معناي آن نيست كه ديگر اظهارات انتقادي برخواسته از تصورات فردي در مورد قرآن به وقوع نپيوندد و قدرت مغلوب نشدني سبك آن، پذيرش عام و جهاني پيدا نمايد.13
    اين افراد تنها اقدام به ذكر دو دسته از افراد برجسته از دو منطقه كاملاً مجزا و از دو مكتب متفاوت نموده‏اند:
    دسته اوّل از تصديق ويژگي‏هاي زيباشناسي قرآن به عنوان گواه عمده بر بي نظير بودن آن امتناع مي‏ورزند.
    دسته ديگر بر تفوّق زيباشناسي آن حتّي در موارد غير قابل قبول تأكيد دارند.
    اين موضوع كه المعرّي (م. 1057م./ 449هـ.ق.) توسط عده‏اي به تلاش در جهت رقابت با قرآن (و يا شايد فقط رقابت با سوره 77 قرآن) متهم شده است، موضوعي است كاملاً مشكوك و مبهم؛ زيرا اين كه وي خود را درگير چنين عمل غير هنرمندانه و غير روشمند كرده باشد واقعا بعيد به نظر مي‏رسد.
    آخرين تلاش در جهت معرضه و مقابله با قرآن كه به صورت مبهم و كلّي به دست ما رسيده مربوط مي‏شود به تلاش مهذّب الدين الحلي (م. 1205م./ 601هـ.ق.).
    ارزيابي انتقادي از استعداد هنري قرآن، موازي و مساوي با اظهار نظر در مورد ويژگي‏هاي دستوري خاص اين كتاب است. هنگامي كه در قرون سوم و چهارم هـ.ق./ نهم و دهم م. آگاهي عمومي نسبت به تفاوت در استعمالات زباني افزايش يافت، اين فرضيه كه ملاك قضاوت در مورد دستورزبان، متن قرآن باشد و نه اين كه متن قرآن به وسيله اقوال و نظرات جديد در مورد دستورزبان ارزيابي گردد، قوّت يافت.14
    بسياري از آثار عمده محققان اسلامي در رابطه با تبيين و بسط مفهوم اعجاز و هم‏چنين تحقيقات انجام گرفته در راستاي اثبات آن، در كتاب اعجاز القرآن نوشته عبدالعليم جمع‏آوري شده است و تحت عنوان «مجموعه‏اي از اسناد قرن دهم شامل انتقادات و اعتقادات ادبي عرب به همراه اشعار باقلاني در اعجاز قرآن» چاپ شده است.15
    اوّلين آثار سيستماتيك، تحت عنوان «اعجاز» كه نام آن به دست ما رسيده16 ولي اصلش از ميان رفته است غالبا در رابطه با بي نظير بودن ادبي قرآن بوده است؛ موضوعي كه علاقه اصلي علي بن عبي الرّماني (م. 994م/384هـ.ق.) و محمد الخطابي (م. 996م./386هـ.ق. و يا 998م./388هـ.ق.) را به خود جلب كرده است.
    بيرون از دايره دانشمندان و متخصصين، دنبال كردن جنبه‏هاي شعري قرآن، اديبان را نيز مجذوب خود نموده است؛ از جمله آنها ابن المعتزّ (م.908م./295هـ.ق.) مي‏باشد كه تلاش مي‏كند دليل گرايش اديبان به سبك نگارش جديد را منتسب به وجود اين سبك در قرآن بداند. علاوه براين وجود كلمات و سخنان مجازي در قرآن انگيزه‏اي قوي براي اين عده از افراد گرديد تا با مطالعه در اين گونه آيات، اقدام به طبقه بندي دقيق و كامل كنايات و مجازات آيات قرآن بنمايند.
    بحث‏هاي باقلاني در مورد اعجاز - با توجه به اين كه وي اوّلين كسي است كه نسبت به انجام تحقيقاتي داراي اسلوب در اين موضوع علاقه نشان داده است ـ تأثيرات ژرف و قاطعي بر روي آثار نويسندگان بعدي گذاشت. اين تأثيرات يا در مورد سبك كار بوده است، مثل اثر عبدالقاهر جرجاني(م. 1078م/470هـ.ق.) «دلائل الاعجاز»؛ و يا در نوع عقيده و نگرش، مثل فخرالدين رازي (م.1209م./606هـ.ق.) در «مفاتيح الغيب» و هم‏چنين كتاب ديگرش «نهاية الايجاز في دراية الاعجاز» و هم‏چنين ابن قيّم الجوزيه (م. 1350 م./ 751هـ.ق.) در «الفوائد».
    تا پيش از اين زمان واژه «علم الاعجاز» در اصطلاح عام تقريبا مترداف با «علم المعاني» گرديده بود كه نشان دهنده توجه دانشمندان به علم معاني و بيان و وجود جنبه‏هاي آن در قرآن مي‏باشد(عبدالعليم).
    به‏طور كلّي در مباحثي كه تحت عنوان اعجاز از قرن پنجم هـ.ق./ يازدهم م. به بعد ارائه شده است مطلب جديدي نسبت به استدلالات سنتي در اين باره وجود ندارد. بحث اعجاز در كتاب «رسالة التوحيد» محمد عبده (م. 1905م.) تنها در حذف جزئيات زيباشناسي و دستورزباني از مباحث قديمي‏تر، متفاوت است.
    مقايسه ميان كمال سبكي قرآن و نقايص سبكي كتب مقدس قديمي، موجب مي‏گردد دانشمند مسلمان خود را در موضوعاتي بديهي و ضروري موافق و همراه با متفكران مسيحي بيابد؛ متفكراني كه نگرش و عقيده آنان در مورد متن كتاب‏هاي مقدس در اظهارات متهورانه نيچه17 مبني بر اين كه روح القدس كتابي تاصحيح و نامفهوم نگاشته است، خلاصه مي‏گردد.
    عقيده دين شناسان غربي بر اين كه كتب مقدس به وسيله نويسندگان مختلفي تنظيم شده و اينك در موارد بسيار، تنها ترجمه الهام گرفته شده از اصل كتب در اختيار دانشمندان مسيحي قرار گرفته است، پذيرش و تصديق وجود عيب‏ها و نقايصي ظاهري و صوري در كتب مقدس را تسهيل نموده، در نتيجه تأكيد و اصرار بر قدرت و تسلط سبكي اين كتب را اندك كرده است. از آنجا كه تعاليم مسيحيّت، نويسندگان كتب مقدس را تحت الهام و نظارت و راهنمايي روح القدس مي‏داند و در نتيجه خود را از موضوعات و مسايل سبك نگاري رهانيده است، هيچ انگيزه‏اي براي تلاش در جهت دستيابي به يك ارتباط و پيوستگي ميان متن كتب مقدس ازيك سو و نكات دستوري و علم معاني بيان از سوي ديگر، ايجاد نكرده است.
    از اين رو اين موضوع باعث رهايي دانشمندان دين شناس و منتقدان، از تحقيق در مورد امكان برقراري تطابق و تجانس ميان دو دنياي سبكي گرديد؛ تطابقي كه بهترين ثمره‏اش تن در دادن در برابر واقعيتي تاريخي از تكامل ادبي، و بدترين نتيجه آن ممانعت از هر گونه همانند سازي و مقايسه متني و هر نوع انتقاد بحق از كتاب مقدس، مي‏توانست باشد. انتقادات بحقي كه نمونه آن به‏وسيله راهب مسيحي، سيمون،18 در سال 1638 م. انجام گرديد و محتملاً از نظر اسلام اين نوع انتقادات حتي در اين زمان و تحت فشار عقيده الهام «لفظ به لفظ» كه برمبناي آن معاندين و مخالفين فقط محدود به سؤال كردن و تحقيق در مورد كمال و اعتبار كتاب وحي شده و از امتحان و آزمايش املاء آن به صورت لغت در برابر لغت و حرف در برابر حرف بازداشته مي‏شوند، مورد قبول و پذيرش نيست.
    علاوه بر اين در مسيحيت دفاع و ستودن سبك نگارش ضعيف كتاب مقدس صرفا قسمتي از يك مشكل ديني و معرفتي است و هيچ ارتباطي به علوم و معارف غير ديني ندارد. در حالي كه در اسلام موقعيّت محوري قرآن، به عنوان نقطه كانون، در تصحيح و اثبات سبك‏هاي ادبي و قواعد دستوري ـ حداقل از لحاظ نظري ـ هيچ‏گاه مورد مناقشه و مخالفت از طرف گروه مؤمنان قرار نگرفته است.
    از سوي ديگر، اسلام به تعاليم مسيحيّت بسيار نزديك شده است. زماني كه قرآن و وحي و الهام، به عنوان معجزه پيامبر معرفي مي‏گردد؛ خود به معناي نزديك نمودن عقل و خرد به ماهيّت وحي است، يعني همان چيزي كه عيسي ـ عليه السلام ـ را از ارائه آيت، معجزه و هرگونه مدرك ظاهري كه از او درخواست شد، ممنوع ساخت؛ صرفا به خاطر اين كه مي‏توانست مكاني خارج از حوزه الهام وحي داشته باشد و ارائه آن در ايجاد پذيرش حقيقي دين بي ثمر بود و حداكثر موجب فراگير شدن خرافه پرستي مي‏گرديد.19
    در اين مقام بايد پذيرفت كه هرگاه خرد و حكمت در اسلام و مسيحيّت ناديده گرفته شده است اتفاقات و مسايل مشابهي را همراه داشته است.


    پاورقيها:
    1 ـ به تعبير صحيح اعجاز به معني به عجز افكندن غير است(م).
    1 ـ منظور از ادبيات وسيع‏ترين معناي ممكن آن مي‏باشد و شامل كتب مقدس قبلي نيز مي‏گردد.
    1 ـ به تعبير صحيح اعجاز به معني به عجز افكندن غير است(م).
    1 ـ هر چند كه تهذيب و تزكيه استدلال زيباشناسي در قرن چهارم هـ.ق. / دهم م. انجام گرديد.
    2 ـ اين مقاله بر اساس تصوير مندرج در مجموعه «بولتن مرجع، قرآن پژوهي» ، ص 124، چاپ مركز مطالعات فرهنگي بين المللي، از روي دايرة المعارف اسلام، ترجمه شده است.
    2 ـ اين مقاله بر اساس تصوير مندرج در مجموعه «بولتن مرجع، قرآن پژوهي» ، ص 124، چاپ مركز مطالعات فرهنگي بين المللي، از روي دايرة المعارف اسلام، ترجمه شده است.
    2 ـ جاحظ، حجج النبوة در رسائل الجاحظ، چاب السندوبي، قاهره 1933م. / 1352 ه••ق، صص 4 ـ 143.
    3 ـ ر.ك: ذيل مقاله.
    3 ـ ر.ك: ذيل مقاله.
    3 ـ النظام،به تصحيح بومن كانفليت، ص 22.
    4 ـ چاپ هفتم، قاهره، 1961 م / 1381 هـ.ق، ص 156.
    4 ـ چاپ هفتم، قاهره، 1961 م / 1381 هـ.ق، ص 156.
    5 ـ منظور از ادبيات وسيع‏ترين معناي ممكن آن مي‏باشد و شامل كتب مقدس قبلي نيز مي‏گردد.
    6 ـ هر چند كه تهذيب و تزكيه استدلال زيباشناسي در قرن چهارم هـ.ق. / دهم م. انجام گرديد.
    7 ـ جاحظ، حجج النبوة در رسائل الجاحظ، چاب السندوبي، قاهره 1933م. / 1352 ه••ق، صص 4 ـ 143.
    8 ـ النظام،به تصحيح بومن كانفليت، ص 22.
    9 ـ براي مثال بنگريد: مغني چاپ امين الخولي، قاهره 1960م. / 1380 ه•• ق، ص 247، بويژه بحث طولاني وي در ص 264.
    10 ـ به اين موضوع تلويحا در سراسر كتاب و به طور صريح در صفحه 322 اشاره شده است.
    11 ـ در سال 723 م./ 105 ه•• ق. اعدام شد.
    12 ـ نه «المردار»، آن‏گونه كه رافعي مؤكدا بيان مي‏كند.
    13 ـ رجوع شود به ابن حزم (1064م./ 456ه•• ق.) در كتاب الفصل في‏الملل، قاهره 21 - 1317؛ و آسين پالاسيوس در كتاب Abenhazm de cardobay su historia critica las ideas religiosasمادريد 32 - 1927؛ هم‏چنين نگاه شود به: فصل، جلد 1، ص 106؛ هم‏چنين امام الحرمين (م. 1085م./ 478هـ.ق.) و معلم غزالي در كتابش العقيدة النظاميه، چاپ كوثري، قاهره 1948م.
    14 ـ المبرد، (م. 898م./ 285 هـ.ق.) در كتاب الكامل چاپ لايپزينگ 92-1864م، ص 485؛ توحيدي (م. 1023م./ 414هـ.ق.) در كتاب الامتناع و المؤانسة، چاپ امين و الزين، قاهره 44-1939م.، ص185؛ و ابن‏المنير (م. 1284م./683هـ.ق.) در كتاب تصحيح القواعد العربية بالقرآن، 1966م، صص 222ـ223؛ و قسطلاني (م. 1517م./923هـ.ق.)
    15 ـ قاهره 1950م. به همراه مصادر.
    16 ـ قديمي‏ترين آن به وسيله محمد بن يزيد [يا زيد] الواسطي (م. 19-918م./306هـ.ق.) نگاشته شده است.
    17 - Nietzsche.
    18 - Simon.
    19- R.Mehl la condition du philosphe chrétion paris-Neuchâtel ,1947



    منبع : http://www.maarefquran.org

  2.  

  3. #2

    تاریخ عضویت
    جنسیت دي ۱۳۸۸
    نوشته
    3,123
    مورد تشکر
    119 پست
    حضور
    37 روز 8 دقیقه
    دریافت
    127
    آپلود
    0
    گالری
    13

    معناي لغوي اعجاز




    معناي لغوي اعجاز
    اعجاز در لغت ازماده «عجز» مشتق شده و به معناي « ازدست دادن چيزي» و « ضعف و ناتواني», در برابرقدرت و توانايي است. برخي همچون جوهري معتقدند ميان «عجز» به سكون «جيم» و «عجُز» به ضم جيم،تفاوت هست.
    « اعجاز » مصدر ثلاثي مزيد باب افعال به معناي « ناتوان كردن« است؛ بنابراين واژهِ« معجز» اسم فاعلِ آن و به معناي « ناتوان كننده» مي باشد.
    معجزه پيامبر نيز چيزي است كه آن حضرت به وسيله آن مخالفان را هنگام تحدي، ناتوان مي كرد و «هاء» درآن براي مبالغه است.
    در قرآن اين واژه با مشتقات مختلفش حدود 26 بار آمده و اغلب نيز در همين معناي لغوي به كار رفته است.


  4. #3

    تاریخ عضویت
    جنسیت دي ۱۳۸۸
    نوشته
    3,123
    مورد تشکر
    119 پست
    حضور
    37 روز 8 دقیقه
    دریافت
    127
    آپلود
    0
    گالری
    13

    معناي اصطلاحي اعجاز




    معناي اصطلاحي اعجاز در تعاريف دانشمندان علم كلام و علوم قرآني
    اين واژه دراصطلاح دانشمندان علم کلام و علوم قرآني چنين تعريف شده است:
    الف)معجزه به کاري خارق العاده گويند که با تحدي همراه بوده و از معارضه سالم بماند
    ب ) معجزه کاري خارق العاده و خارج از محدوده توانايي بشري و قوانين و يادگيري است که به خواست و عنايت خدا، مدعي نبوت آن را مي آورد تا نشان صدق گفتار پيامبر و حجت او در ادعاي نبوت و دعوتش باشد.
    ج ) معجزه در اصطلاح اين است که مدعي يکي ازمنصب هاي الهي، آنچه را بياورد که قوانين طبيعت را بشکند, ديگران از آوردنش عاجز باشند و گواه بر صدق ادعايش باشد.
    ازتعريف هاي يادشده، به خوبي روشن مي گردد که يک معجزه داراي چند ويژگي اساسي است :
    1.امري خارق العاده و برخلاف جريان طبيعي نظام هستي بوده و به طور متعارف کسي را ياراي انجام آن نيست.
    2. تعليم ناپذير بوده و تنها به خواست و عنايت خداوند صورت مي گيرد, با اين قيد، کارهاي افرادي همچون مرتاضان و ساحران که تعليم ناپذير است, از مفهوم معجزه خارج مي شوند.
    3. براي اثبات ادعاي نبوت انجام گيرد؛ بنابراين کارهاي اولياي الهي اگر چه به خواست و عنايت خداست, اما چون با چنين ادعايي همراه نبوده در تعريف معجزه نمي گنجد .
    4.نشانه صدق گفتار پيامبر است, مانند اينکه نقل شده : مسيلمه ادعاي نبوت کرد و به قصد فراوان شدن آب چاهي درآن آبِ دهان انداخت, اما آب چاه خشک شد. اين دسته از امور نيز معجزه نيست .
    5.برخي صاحب نظران شرط ديگري را در معجزه لازم دانسته و گفته اند: باتحدي و فراخواني همگان به همانند سازي همراه بوده و از معارضه سالم بماند بنابراين به هرکارخارق العاده اي به صرف اينکه عده اي از آوردن آن ناتوان باشند معجزه اطلاق نمي شود.


  5. #4

    تاریخ عضویت
    جنسیت دي ۱۳۸۸
    نوشته
    3,123
    مورد تشکر
    119 پست
    حضور
    37 روز 8 دقیقه
    دریافت
    127
    آپلود
    0
    گالری
    13

    معجزه درقرآن با چه لفظي آمده است؟




    اکنون که بامفهوم لغوي و اصطلاحي معجزه آشنا شديم, جادارد اين نکته را ياد آوري کنيم که واژه"معجزه" و "اعجاز" درآيات قرآن کريم و حتي روايات اهل بيت عليهم السلام, صحابه و تابعين, به همين معناي اصطلاحي ياد شده, به کار نرفته, بلکه همچون بسياري از واژه هاي کلامي و علوم قرآني درطول تاريخ و به مرور زمان بوسيله انديشمندان کلامي و علوم قرآني رايج شده است.
    قرآن کريم براي تبيين اين معنا و مقصود, از واژگان ديگري بهره جسته است. که عمده آن ها چهار واژه زير است:
    1.بينه
    " قَالَ يَقَوْمِ أَ رَءَيْتُمْ إِن كُنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ ءَاتَاني رَحْمَةً مِّنْ عِندِهِ فَعُمِّيَت عَلَيْكمْ أَ نُلْزِمُكُمُوهَا وَ أَنتُمْ لهََا كَارِهُونَ
    (نوح) گفت: «اگر من دليل روشني از پروردگارم داشته باشم، و از نزد خودش رحمتي به من داده باشد -و بر شما مخفي مانده- (آيا باز هم رسالت مرا انکار مي‌کنيد)؟! آيا ما مي‌توانيم شما را به پذيرش اين دليل روشن مجبور سازيم، با اينکه شما کراهت داريد؟!
    " وَ جَاءَتْهُمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَتِ... (روم/9)؛
    و پيامبرانشان با دلايل روشن به سراغشان آمدند...
    بينه به دلالتي آشکارگويند، اعم از اينکه عقلي باشد يا محسوس؛ بنابراين شامل معجزه نيز
    مي شود, از اين رو در اين آيات به معناي معجزه به کار رفته است.
    2.برهان
    " وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ* اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ؛
    عصايت را بيفکن!» هنگامي که (عصا را افکند و) ديد همچون ماري با سرعت حرکت مي‌کند، ترسيد و به عقب برگشت، و حتي پشت سر خود را نگاه نکرد! ندا آمد: «برگرد و نترس، تو در امان هستي! دستت را در گريبان خود فروبر، هنگامي که خارج مي‌شود سفيد و درخشنده است بدون عيب و نقص؛ و دستهايت را بر سينه‌ات بگذار، تا ترس و وحشت از تو دور شود! اين دو [= معجزه عصا و يد بيضا] برهان روشن از پروردگارت بسوي فرعون و اطرافيان اوست، که آنان قوم فاسقي هستند!»
    کلمه "برهانان" در آيه به معناي نشانه و معجزه به کار رفته است.
    3.آيه
    "قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ* فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ*وَ نَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ؛ (فرعون) گفت: «اگر نشانه‌اي آورده‌اي، نشان بده اگر از راستگوياني!» (موسي) عصاي خود را افکند؛ ناگهان اژدهاي آشکاري شد! و دست خود را (از گريبان) بيرون آورد؛ سفيد (و درخشان) براي بينندگان بود!
    دراين آيه ونيزآيات 131و 132سوره اعراف, واژه «آيه» به معناي معجزه به کار رفته است.
    4.سلطان مبين
    " قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ ؛
    شما انسانهايي همانند ما هستيد، مي‌خواهيد ما را از آنچه پدرانمان مي‌پرستيدند بازداريد؛ شما دليل و معجزه روشني براي ما بياوريد!». "
    واژه های ياد شده گرچه داراي معناي لغوي وسيع تري هستند _که از پرداختن به آن ها صرف نظر شد _ لکن همان گونه که اشاره شد در برخي موارد _ همچون آيات ياد شده _ به معناي معجزه به کار رفته اند و منظور از"حجتي روشن و آشکار و " دو برهان " که درترجمه آيات بيست و هشتم سوره هود و سي و دوم سوره قصص و دهم سوره ابراهيم آمده, معجزه مي باشد, بنابراين مي توان گفت : تنها يکي از مصاديق اين واژه ها "معجزه" است.
    چنانكه دربرخي آيات به مواردي بر مي خوريم که درآن ها هيچ کدام از تعبيرهاي ياد شده به کار نرفته, بلکه يکي از مصاديق معجزه را بيان سپس تصريح فرموده است: اگر همه جهانيان جمع شوند مانند آن را نمي توانند درست کنند .


  6. #5

    تاریخ عضویت
    جنسیت دي ۱۳۸۸
    نوشته
    3,123
    مورد تشکر
    119 پست
    حضور
    37 روز 8 دقیقه
    دریافت
    127
    آپلود
    0
    گالری
    13

    جمع بندی




    معناي لغوي اعجاز
    اعجاز در لغت ازماده «عجز» مشتق شده و به معناي « ازدست دادن چيزي» و « ضعف و ناتواني», در برابرقدرت و توانايي است. « اعجاز » مصدر ثلاثي مزيد باب افعال به معناي « ناتوان كردن« است؛ بنابراين واژهِ« معجز» اسم فاعلِ آن و به معناي « ناتوان كننده» مي باشد. (1)
    معجزه پيامبر نيز چيزي است كه آن حضرت به وسيله آن مخالفان را هنگام تحدي، ناتوان مي كرد و «هاء» درآن براي مبالغه است.
    در قرآن اين واژه با مشتقات مختلفش حدود 26 بار آمده و اغلب نيز در همين معناي لغوي به كار رفته است.
    معنای اصطلاحی اعجاز
    اين واژه دراصطلاح دانشمندان علم کلام و علوم قرآني چنين تعريف شده است:
    الف)معجزه به کاري خارق العاده گويند که با تحدي همراه بوده و از معارضه سالم بماند (2)
    ب ) معجزه کاري خارق العاده و خارج از محدوده توانايي بشري و قوانين و يادگيري است که به خواست و عنايت خدا، مدعي نبوت آن را مي آورد تا نشان صدق گفتار پيامبر و حجت او در ادعاي نبوت و دعوتش باشد. (3)
    ج ) معجزه در اصطلاح اين است که مدعي يکي ازمنصب هاي الهي، آنچه را بياورد که قوانين طبيعت را بشکند, ديگران از آوردنش عاجز باشند و گواه بر صدق ادعايش باشد.
    ازتعريف هاي يادشده، به خوبي روشن مي گردد که يک معجزه داراي چند ويژگي اساسي است :
    1.امري خارق العاده و برخلاف جريان طبيعي نظام هستي بوده و به طور متعارف کسي را ياراي انجام آن نيست.
    2. تعليم ناپذير بوده و تنها به خواست و عنايت خداوند صورت مي گيرد, با اين قيد، کارهاي افرادي همچون مرتاضان و ساحران که تعليم ناپذير است, از مفهوم معجزه خارج مي شوند.
    3. براي اثبات ادعاي نبوت انجام گيرد؛ بنابراين کارهاي اولياي الهي اگر چه به خواست و عنايت خداست, اما چون با چنين ادعايي همراه نبوده در تعريف معجزه نمي گنجد .
    4.نشانه صدق گفتار پيامبر است, مانند اينکه نقل شده : مسيلمه ادعاي نبوت کرد و به قصد فراوان شدن آب چاهي درآن آبِ دهان انداخت, اما آب چاه خشک شد. اين دسته از امور نيز معجزه نيست .
    5.برخي صاحب نظران شرط ديگري را در معجزه لازم دانسته و گفته اند: باتحدي و فراخواني همگان به همانند سازي همراه بوده و از معارضه سالم بماند بنابراين به هرکارخارق العاده اي به صرف اينکه عده اي از آوردن آن ناتوان باشند معجزه اطلاق نمي شود.
    قرآن کريم براي تبيين اين معنا و مقصود, از واژگان ديگري بهره جسته است. که عمده آن ها چهار واژه زير است:
    1.بينه
    " قَالَ يَقَوْمِ أَ رَءَيْتُمْ إِن كُنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ ءَاتَاني رَحْمَةً مِّنْ عِندِهِ فَعُمِّيَت عَلَيْكمْ أَ نُلْزِمُكُمُوهَا وَ أَنتُمْ لهََا كَارِهُونَ
    (نوح) گفت: «اگر من دليل روشني از پروردگارم داشته باشم، و از نزد خودش رحمتي به من داده باشد -و بر شما مخفي مانده- (آيا باز هم رسالت مرا انکار مي‌کنيد)؟! آيا ما مي‌توانيم شما را به پذيرش اين دليل روشن مجبور سازيم، با اينکه شما کراهت داريد؟!
    " وَ جَاءَتْهُمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَتِ... (روم/9)؛
    و پيامبرانشان با دلايل روشن به سراغشان آمدند...
    بينه به دلالتي آشکارگويند، اعم از اينکه عقلي باشد يا محسوس؛ بنابراين شامل معجزه نيزمي شود, از اين رو در اين آيات به معناي معجزه به کار رفته است. (4)
    2.برهان
    " وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ* اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ؛
    عصايت را بيفکن!» هنگامي که (عصا را افکند و) ديد همچون ماري با سرعت حرکت مي‌کند، ترسيد و به عقب برگشت، و حتي پشت سر خود را نگاه نکرد! ندا آمد: «برگرد و نترس، تو در امان هستي! دستت را در گريبان خود فروبر، هنگامي که خارج مي‌شود سفيد و درخشنده است بدون عيب و نقص؛ و دستهايت را بر سينه ‌ات بگذار، تا ترس و وحشت از تو دور شود! اين دو [= معجزه عصا و يد بيضا] برهان روشن از پروردگارت بسوي فرعون و اطرافيان اوست، که آنان قوم فاسقي هستند!»
    کلمه "برهانان" در آيه به معناي نشانه و معجزه به کار رفته است.
    3.آيه
    "قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ* فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ*وَ نَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ؛ (فرعون) گفت: «اگر نشانه‌اي آورده‌اي، نشان بده اگر از راستگوياني!» (موسي) عصاي خود را افکند؛ ناگهان اژدهاي آشکاري شد! و دست خود را (از گريبان) بيرون آورد؛ سفيد (و درخشان) براي بينندگان بود!
    دراين آيه ونيزآيات 131و 132سوره اعراف, واژه «آيه» به معناي معجزه به کار رفته است.
    4.سلطان مبين
    " قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ ؛
    شما انسانهايي همانند ما هستيد، مي‌خواهيد ما را از آنچه پدرانمان مي‌پرستيدند بازداريد؛ شما دليل و معجزه روشني براي ما بياوريد!». "
    واژه های ياد شده گرچه داراي معناي لغوي وسيع تري هستند _که از پرداختن به آن ها صرف نظر شد _ لکن همان گونه که اشاره شد در برخي موارد _ همچون آيات ياد شده _ به معناي معجزه به کار رفته اند.

    (1)- ر.ک : المفردات , راغب اصفهانی , ذیل واژه "عجز" تاج العروس , زبیدی ج 4 ذیل همان واژه , لسان العرب , ابن منظور , ذیل همان واژه
    (2)- الاتقان فی علوم القرآن , سیوطی , ج 4 , ص 3
    (3)- البیان فی تفسیر القرآن , خویی , ص 35
    (4)- التحقیق فی کلمات القرآن الکریم , مصطفوی , ج 1 , واژه "بین"


    کلید واژه ها:اعجاز در لغت،اعجاز در اصطلاح، اعجاز در قرآن بینه،ایه،سلطان مبین،برهان
    اليس الله بكاف عبده

    الهی ای فلک هرگز نگردی اگر دور سرحیدر نگردی
    الهی ای نفس بی مهر زهرا درون سینه رفتی برنگردی

    ****
    بشكند دستي كه هتك حرمت اين خانه كرد
    شيعه را سوزاند و خون در قلب صاحبخانه كرد

    حضرت زهرا (س) :
    كسی كه عبادت های خالصانه خود را به سوی خدا فرستد، پروردگار بزرگ برترین مصلحت را به سویش فرو خواهد فرستاد

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

اشتراک گذاری

اشتراک گذاری

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •  
^

ورود

ورود