جهت مشاهده مطالب کارشناسان و کاربران در این موضوع کلیک کنید   

موضوع: ضرورت معاد از نگاه قرآن

  1. #1

    تاریخ عضویت
    جنسیت تير ۱۳۹۵
    نوشته
    1
    مورد تشکر
    0 پست
    حضور
    8 دقیقه
    دریافت
    0
    آپلود
    0
    گالری
    0

    ضرورت معاد از نگاه قرآن




    از موضوعات بسیار مهم و سرنوشت­ساز انسان، معاد است. مهم­ترین منبع ایمان به معاد، وحی الهی است که به وسیله پیامبران به بشر ابلاغ شده است. انسان پس از آنکه خدا را شناخت و به صدق گفتار پیامبران ایمان آورد، به روز قیامت که همه پیامبران ایمان به آن را سرلوحه تبلیغ و دعوت خود قرار داده اند، ایمان پیدا می­کند. این خود نوعی برهان بر اثبات معاد است، ولی از آنجا که معرفت تفصیلی، در تقویت و تحکیم ایمان مؤثر است و نیز از سوی دیگر، قرآن کریم با دلایل روشن عقلی، قطعی بودن جهان پس از مرگ و برانگیخته شدن انسان­ها را در روز قیامت اثبات نموده است، در این مقاله ضرورت معاد را از نگاه قرآن و متکلمان بررسی می­کنیم.

    ضرورت معاد از نگاه قرآن
    حکما و متکلمان دلائل زیادی بر ضرورت معاد اقامه کرده­اند که منبع و منشأ همه این دلائل را می­توان در آیات قرآن جستجو کرد. در این فصل به برخی از دلایل قرآنی اشاره می­کنیم:

    1. هدفمندی آفرینش
    دلیل اول این که خداوند حق است و به همین خاطر فعل او نیز حق بوده، منزّه از هر لغو و باطلی است. خلق انسان بدون وجود حیات جاودان در حقیقت امری لغو و بیهوده است. چنانکه خدا می­فرماید:
    «افحسبتم انما خلقناکم عبثاً و انکم الینا لاترجعون»[1]
    «آیا گمان بردید که شما را بیهوده خلق کردیم و به سوی ما باز نمی­گردید.»

    2. عدل خداوند
    دلیل دوم اینکه عدل الهی ایجاب می­کند که با نیکوکاران و گنهکاران در مقام جزا یکسان معامله نشود.[2] به عبارت دیگر تحقق اجرای عدالت کامل و اعطای ثواب و عقاب در این حیات دنیوی ممکن نیست. از طرف دیگر، برای بعضی از اعمال خوب و بد، جزایی مقرر است که در وسع این عالم نمی­گنجد، لذا ناگزیر از وجود عالمی دیگر است که در آن عدل الهی به طور کامل محقق شود؛ خداوند به این دلیل چنین اشاره می­فرماید:
    «ام نجعل الذین آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدین فی الارض ام نجعل المتقین کالفجار[3]»
    آیا کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند را با مفسدین فی الارض یکسان قرار می­دهیم ؟ آیا متقین را مانند فجار و گناهکاران قرار می­دهیم؟[4]

    با این توضیحات اگر معاد نباشد، تکلیف هم به عنوان عملی که خداوند برای آن پاداش در نظر گرفته، بیهوده و لغو خواهد بود و همین هم مقتضای عدل الهی است که پاداش آنانکه به تکلیف او عمل کردند را در روز قیامت بدهد. فاضل مقداد در شرح باب حادی عشر به همین نکته اشاره کرده می­فرماید: اگر معاد در کار نباشد، تکلیف قبیح خواهد بود و فرض دوم باطل است پس مقدم هم مانند آن باطل است.[5] همچنین علامه حلی می ­فرماید: هرکس حقی بر گردن اوست یا برگردن دیگران حقی دارد، برانگیختن او عقلاً واجب است و اما غیر ایشان (یعنی کسانی که هیچ حقی نه بدهکار و نه طلبکارند) هم واجب است که برانگیخته شوند، به دلیل نقل.[6]

    3. رسیدن انسان به کمال
    "دلیل سوم اینکه خداوند ابتدا بشر را در این عالم، از ذره کوچکی آفرید، سپس جسم او را ذره ذره کامل فرمود تا به مرحله­ای رسید که روح در او دمیده شد که در اینجا خداوند با این آفرینش، از خود، با تعبیر احسن الخالقین یاد می­کند. آنگاه او را با مرگ از منزل دنیوی به عالم دیگر منتقل می­کند، تا این راه، کمالی باشد برای مرحله متقدم مذکور، بنابراین اگر عالم دیگری در کار نباشد این سیر کمالی ناقص مانده و هدف از خلقت انسان محقق نمی­شود. خداوند در قرآن نیز این مراحل را متوالی و پشت سر هم ذکر نموده، پس از مراحل آفرینش انسان می فرماید:
    «ثم انشأناه خلقاً آخر فتبارک الله احسن الخالقین ثم انکم بعد ذلک لمیتون ثم انکم یوم القیامه تبعثون»[7]
    پس از آن (به دميدن روح پاك مجرد) خلقتى ديگرش انشا نموديم آفرين بر (قدرت كامل) خداى كه بهترين آفرينندگان است. سپس شما آدميان همه خواهيد مرد. و آن گاه روز قيامت مبعوث خواهيد شد.[8]

    4. معاد مقتضای ربوبیت
    "دلیل چهارم اینکه معاد مقتضای ربوبیت است. ربوبیت حاکی از مالک بودن ربّ و مملوک بودن مربوب است. رابطه ربوبیت مقتضی آن است که مربوب در برابر رب مسئول باشد و نیز رب او را مهمل نگذارد و به حساب اعمال او برسد و او را در برابر کارهایش جزا دهد و چون محاسبه اعمال در این جهان تحقق نمی­یابد باید جهان دیگری وجود داشته باشد که لوازم ربوبیت در آن تحقق یابد. حاصل آنکه ربّ بدون مربوب بی­معناست و از طرفی کسی که مهمل و رهاست و اعمال و کردارش مورد محاسبه قرار نمی­گیرد، مربوب نخواهد بود. شاید از همین روست که قرآن کریم روی کلمه ربّ تکیه می­کند و می­فرماید:
    يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى‏ رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه‏[9]
    اى انسان! تو با تلاش و رنج به سوى پروردگارت مى‏روى و او را ملاقات خواهى كرد.
    و نیز می­فرماید:
    وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِم‏[10]
    و اگر مى‏خواهى (از چيزى) تعجب كنى عجيب گفتار آنها است كه مى‏گويند آيا هنگامى كه خاك شديم (بار ديگر زنده مى‏شويم و) به خلقت جديدى باز مى‏گرديم؟! آنها كسانى هستند كه به پروردگارشان كافر شده‏اند.
    دلالت آیه دوم بر مطلوب روشن تر است زیرا بیانگر آن است که کفر آنها نسبت به پروردگارشان، آنان را منکر معاد شاخت و اگر حقیقت ربوبیت را می­دانستند و پروردگارشان را می­شناختند اذعان می­کردند که مستلزم تحقق روزی است که در آن کردار مردم مورد حاسبرسی قرار می­گیرد."[11]

    5.تحقق وعده­های الهی
    دلیل پنج اینکه معاد جایگاه تحقق وعد و وعیدهای الهی است.[12] این دلیل از دو مقدمه تشکیل شده که یکی شرعی و دیگری عقلی است. مقدمه شرعی اینکه خداوند صالحان را وعده پاداش و گنهکاران را وعده کیفر داده است و مقدمه عقلی اینکه عمل به وعده نیکو و تخلف از آن ناپسند است. آیات پیرامون این دلیل بر دو دسته­اند، در یک دسته اصل وعده خداوند به برپا شدن بساط قیامت و پاداش و کیفر مطرح می­شود[13] و در دسته دیگر اینکه خداوند به وعده اش عمل می­نماید؛ مانند اینکه می­فرماید: «انک لا تخلف المیعاد.»[14]
    محقق طوسی استدلال خود بر ضرورت معاد را بر همین اساس پی می­ریزد و می­گوید: "لزوم وفای به عهد، دلیل بر ضرورت رستاخیز است."[15]

    6. معاد هدف نهایی آفرینش
    دلیل ششم اینکه بنا به فرموده خداوند در برخی از آیات قرآن، معاد هدف نهایی آفرینش و آخرین مرحله تکامل عمومی است.[16]طبق این آیات،فرا رسیدن قیامت در نظام کلی عالم، امری طبیعی است و کاروان هستی در سیر تکاملی خود ناگزیر باید به یک کمال مطلق منتهی شود. بنابراین وجود معاد باید ضرورت داشته باشد.[17]

    ضرورت معاد از نگاه متکلمین
    قرآن در تبیین معاد و حیات اخروی صرفاً به بیان امکان آن بسنده نکرده است. بلکه پاره­ای آیات قرآنی در مقام ارائه نوعی استدلال بر وقوع ضروری و حتمی معادند. اندیشمندان اسلامی، با الهام از این آیات ادله مختلفی را بر وقوع معاد ذکر کرده­اند که به سه مورد از مهمترین آنها اشاره می­کنیم:

    الف. برهان حکمت
    مقدمات اصلی برهان حکمت را می­توان به شرح زیر تقریر کرد:
    1) خداوند حکیم است، به این معنا که صدور فعل بیهوده و لغو از سوی او ممکن نیست؛ خداوند بی­نیاز مطلق است و هیچ غایت و هدفی برای ذات متعالی او قابل تصور نیست. با این حال فعل او حکیمانه و غایتمند است و غایت آن، نیل همه موجودات به کمال مطلوبشان می­باشد.
    2) آفرینش انسان، فعلی از افعال الهی است و بر اساس حکمت الهی، دارای غایت خاصی است.
    3) غایت نهایی خلقت انسان آن است که به کمال ابدی و جاودان دست یابد و تحقق این غایت، در گرو وجود حیات اخروی جاویدان است؛ زیرا اگر حیات آدمی با توجه به پیچیدگی و عظمت وجود او، در زندگی چند روزه دنیا محدود گردد و با مرگ، هستی او نابود شود و به جهان جاودانه­ای انتقال نیابد خلقت او لغو و بیهوده خواهد بود.[18] به عبارت دیگر، با توجه به اینکه انسان دارای روح قابل بقاست و می­تواند واجد کمالات ابدی و جاودانی گردد، آن هم کمالاتی که از نظر مرتبه و ارزش وجودی،قابل مقایسه با کمالات مادی نیست، اگر حیات او منحصر بهمین حیات دنیوی محدود باشد با حکمت الهی سازگار نخواهد بود.[19]
    بنابراین حکمت الهی وجود سرای جاویدانی را اقتضا می­کند که آدمی سرانجام به آنجا منتقل شود و تا ابد در آن به سر برد.[20]

    ب. برهان رحمت[21]
    یکی از صفات کمال خداوند، صفت رحمت است و مفاد آن این است که خداوند نیاز موجودات را برآورده و هر یک را به سوی کمالی که شایسته آن است هدایت کرده و نایل می­سازد. آفرینش انسان با ویژگی­هایی که دارد، به روشنی بر اینکه او شایستگی حیات ابدی را داراست دلالت دارد زیرا:
    اولاً: اندیشه حیات جاودانی را داراست.
    ثانیاً: خواهان حیات ابدی بوده و آن را آرزو می­کند.
    ثالثاً: انسان بر پایه نظام ایمان و عمل صالح، در سطحی فراتر از حیات طبیعی و حیوانی قرار گرفته و استعداد حیاتی برتر و سعادتی جاودانه را کسب می کند، چنانکه بر پایه نظام کفر و فسق نیز استحقاق حیاتی فروتر از حیات حیوانی را به دست می آورد، که آن نیز در قالب حیات دنیوی نمی­گنجد. بنابراین اگر پس از این حیات موقت، حیاتی پایدار و ابدی نباشد، شایستگی و استحقاق یاد شده در انسان، هیچگاه به فعلیت نخواهد رسید و این با عنایت و رحمت الهی سازگار نیست. در واقع منتهی نشدن حیات دنیوی به حیات اخروی، مانند این است که هیچ جنینی با وجود اینکه به یک سلسله تجهیزات متناسب با حیات بیرون از رحم آفریده شده است، و استعداد آن را دارد به آن دست نیابد و حیات او پس از پایان یافتن زندگی موّقت در رحم، به کلی پایان پذیرد و این بر خلاف رحمت الهی است. قرآن کریم در این باره می­فرماید:
    قُلْ لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى‏ يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيه‏[22]
    بگو از آن كيست، آنچه در آسمانها و زمين است؟ بگو براى خدا است، رحمت (و بخشش) را بر خود حتم كرده (و به همين دليل) همه شما را بطور قطع در روز قيامت كه در آن شك و ترديدى نيست مجتمع خواهد كرد.[23]

    ج. برهان عدالت
    از صفات خداوند، عدل است و آفرینش او نیز بر عدالت است. با این همه ما در جهان می­بینیم که انسانهای با فضیلتی به پاداش اعمال خود نرسیده­اند و در مقابل، انسانهای شروری نیز به کیفر اعمال خود نمی­رسند؛ دلیلش هم این است که دنیا ظرفیت تحقق عدالت را ندارد. از طرفی دیگر، چون خدا عادل است و در حق هیچ انسانی ظلم روا نمی­دارد و در پیشگاه او ستمگران و بدکاران با نیکان برابر نیستند و پاداش و کیفر هر عملی را به تناسب می­دهد، باید جهان دیگری باشد که عدالت خدا را برتابد و در آنجا پاداش و کیفر هرکس بنا بر عملش داده شود؛[24] بنابراین باید معاد وجود داشته باشد.

    د. برهان فطرت
    فطرت به معنای نوع آفرینش است؛ یعنی انسان به گونه­ای آفریده شده است که میل به زندگی بقا و جاودان دارد و از نیستی و فنا بی­زار است. دنیا شایستگی ابدیت ندارد. بنابراین حیات جاودان یا سرای آخرت و معاد ضروری است؛ زیرا اگر معاد وجود نداشت، میل به بقا و جاودان طلبی و محبت ابدیت خواهی در نهاد انسان باطل و بیهوده بود و خداوند حکیم کار عبث و بیهوده انجام نمی­دهد.[25] امام خمینی(ره) برهان فطرت را بر اثبات معاد اینگونه به کار می­برد:
    بدانکه یکی از فطرتهای الهیه که مفطور شده­اند جمیع عائله بشر و سلسله انسان بر آن، فطرت عشق به راحت است؛ که اگر در تمام دوره های تمدن و توحش و تدین مراجعه شود و از تمام افراد سوال شود که این تعلقات مختلفه برای چیست و این همه تحمل مشاق و زحمات در دوره زندگی برای چیست؟ همه متفق الکلمه با یک زبان صریح فطری جواب دهند که ما هر چه می خواهیم برای راحتی خود است... و چون چنین راحت غیر مشوب به زحمت، در این دنیا ممکن نیست، پس ناچار در دار تحقق و عالم وجود باید عالم باشد که راحتی او مشوب نباشد به رنج و تعب؛ استراحت مطلق بی آلایش به درد و زحمت داشته باشد و خوشی خالص بی شوب به حزن و اندوه در آنجا میسر باشد و آن دار نعیم حق و عالم کرامت ذات مقدس حق است و می توان آن عالم را به فطرت حریّت و نفوذ اراده که در فطرت هر یک از سلسله بشر است اثبات کرد.[26]

    ه. برهان تجرد نفس
    نفس، جوهری مستقل بالذات و محتاج به بدن، بالفعل است. از این رو دارای دو وجهه است. به یک وجهه جوهری است عقلانی روحانی و از عالم اعلی و اشرف از این عالم جسمانی و به وجهه دیگر دارای انحطاط و تنزلی است به درجات و مراتب قوا و آلات جسمانی بدون اینکه برای او نقصان و عیبی (نسبت به حالت تجردش) باشد. به عقیده صدرالمتألهین نفس دارای دو نشئه عقلی و جسمی و به عبارت دیگر جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاست. منظور وی آن است که نفس همراه با خلق بدن خلق شده، همراه او در این دنیا زندگی می­کند و پس از مرگ و مفارقت روح از بدن، به حیات خود ادامه می­دهد.[27] بنا به مسلک و مرام صدرالدین علت موت طبیعی، حرکت نفس به عالم خود و رجوع روح مجرد به سمت کمال، برای رسیدن به مقامات و مراتب شایسته آن است. به این معنی که نفس در اول وجود عین مواد و صور حالّ در مواد است و بعد از رسیدن به مقام انسانی به تدریج تعلق آن رو به ضعف رفته تا آنکه ناگهان این قشر تن را رها می­نماید. غرض از تعلق نفس به بدن نیل به درجات لایق آن است و بعد از حصول هدف، جهت تعلق از بین می­رود. این وصول به کمال برای نفس روی نمی­دهد مگر در دار آخرت.[28] پس باید معادی باشد تا نفس به مرتبه کمال خود نائل شود. و این همان است که ما از آن تحت عنوان برهان تجرد نفس نام می­بریم.

    [1]. مومنون 115
    [2]. ر.ک: سبحانی، جعفر، محاضرات فی الالهیات، قم، مؤسسه امام صادق، تلخیص علی ربانی گلپایگانی، ص 405
    [3]. ص 28
    [4]. ر.ک: ابراهیمی، عبدالجواد، نظره حول دروس فی العقیده الاسلامیه، موسسه انصاریان، 1417ق، چاپ اول، صص217- 218
    [5]. مقداد، فاضل، شرح باب حادی عشر علامه حلی، ترجمه عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، دفتر نشر نوید اسلام، 1387ش، ص199
    [6]. همان، ص201
    [7]. مومنون 14 -16
    [8]. سبحانی، جعفر، العقیده الاسلامیه علی ضوء مدرسه اهل البیت، مؤسسه امام صادق(ع)،1419ق، چاپ اول، ص226
    [9]. انشقاق 6
    [10]. رعد 5
    [11]. سبحانی، جعفر، معاد شناسی در پرتو کتاب و سنت و عقل، ترجمه علی شیروانی، انتشارات الزهراء،1370،ص23و24
    [12]. برخی می­گویند: برهان وفای به وعده تنها لزوم معاد را در مورد موحدان و صالحان یعنی آنانکه وعده پاداش داده شده­اند اثبات می­کند. در اینجا برهان عقلی دیگری وجود دارد که مدلول آن اعم از این برهان است و تقریر آن چنین است که خداوند از وقوع قیامت خبر داده است، خبرهای الهی صادق و مطابق با واقع است. پس وقوع قیامت امری یقینی و حتمی است. برای توضیح بیشتر:
    ر.ک: ربانی گلپایگانی،علی، کلام تطبیقی(نبوت،امامت،معاد)، مرکز جهانی علوم اسلامی، 1385ش، ص336
    [13]. مانند آیات83سوره زخرف،31و32 سوره ق،43 سوره حجر
    [14]. آل عمران194
    [15]. طوسی، نصیرالدین، تجرید الاعتقاد، شرح علامه حلی، انتشارات شکوری،1373ش، ص430
    [16]. برای نمونه می توان به آیات 85سوره حجر و 16و17 سوره انبیا اشاره کرد.
    [17]. شریعتی سبزواری، محمد باقر، معاد در نگاه عقل و دین، بوستان کتاب، 1385ش، ص166
    [18]. آیات115و116 سوره مومنون،38-40سوره دخان،و 85 سوره حجر به این مطلب اشاره دارند.
    [19]. مصباح یزدی،محمد تقی،آموزش عقائد،شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی،1387ش،ص364
    [20]. سعیدی مهر،محمد،آموزش کلام اسلامی،کتاب طه،1385ش،ج2ص274
    [21]. برای مطالعه بیشتر ر.ک.سبحانی،جعفر،الالهیات،م طبعه القدس،1412ق،ج4ص175
    [22]. انعام12
    [23]. ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، انتشارات نصایح،1380ش، ج2، ص190
    [24]. محمد رضایی، محمد و سبحانی، جعفر، اندیشه اسلامی، دفتر نشر معارف، 1385ش، ج1، ص187
    [25]. همان ص175
    [26]. خمینی، سید روح الله، شرح چهل حدیث، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378ش، ص186
    [27]. صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیه، ترجمه جواد مصلح، انتشارات سروش،1383ش، ص295
    [28]. آشتیانی، سید جلال الدین، شرح رساله زادالمسافر، دفتر تبلیغات اسلامی،1381ش، ص

    ویرایش توسط معین : ۱۳۹۵/۰۴/۱۲ در ساعت ۲۳:۴۴
    بهترین آموزشگاه زبان کلاس زبان

  2.  

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

کلمات کلیدی این موضوع

اشتراک گذاری

اشتراک گذاری

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •  
^

ورود

ورود