جهت مشاهده مطالب کارشناسان و کاربران در این موضوع کلیک کنید   

موضوع: تاریخ کلام شیعی

  1. #1

    تاریخ عضویت
    جنسیت ارديبهشت ۱۳۸۹
    نوشته
    1,512
    مورد تشکر
    114 پست
    حضور
    111 روز 14 ساعت 14 دقیقه
    دریافت
    159
    آپلود
    0
    گالری
    1

    تاریخ کلام شیعی





    پرسش:
    تاریخ کلام شیعی چیست؟

    پاسخ:
    علم کلام مانند بسیاری از علوم دیگر، دارای سیر تحول و تطور مختص به خود است. مسائل کلامی در طول تاریخ و با توجه به شرایط اجتماعی زمان خود به وجود آمده‌اند و متکلمین تلاش کرده‌اند با توجه به نگاه عقلی به دین و گزاره‌های دینی، پاسخ متناسبی به آن‌ها دهند.
    بی تردید نخستین و مهم‌ترین مسئله‌ کلامی که بعد از رحلت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) رخ داد، مسئله جانشینی (امامت یا خلافت) آن حضرت بود.
    علامه طباطبایی در مورد تاریخ اندیشه کلامی شیعه می‌نویسد:
    «کلام امامیه تاریخی کهن دارد، پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) طلوع کرد، و اکثر متکلمان در آن زمان از صحابه بودند، مانند: سلمان، ابوذر، مقداد، عمر بن حمق، و دیگران، و از تابعین نیز کسانی چون: رشید و کمیل و میثم و دیگر علویان بودند که به دست اموی ها کشته شدند، و در عصر امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) قدرت یافتند، و به بحث و تألیف رسایل و کتب پرداختند.»(1)
    از آن جا که نخستین مسئله‌ کلامی را می‌توان مسئله جانشینی پیامبر (صلي الله عليه و آله) دانست، به همین دلیل نیز می‌توان تاریخ اندیشه شیعی را بر تمام مکاتب کلامی دیگر (معتزله، اشاعره و ...) مقدم دانست.
    نخستین کسی که با طرح مباحث کلامی، اندیشه‌های شیعی را پایه گذاری نمود، حضرت علی (علیه السلام) است و بسیاری از اندیشه‌هایی که حضرت مطرح فرمودند، در دوره‌های بعدی مورد استناد متکلمین قرار گرفت. در همان آغاز، می‌توان اندیشه‌های بسیاری درباره‌ توحید، عدل، صفات الهی، قضا و قدر و بسیاری از مباحث دیگر را در کلام حضرت (علیه السلام) مشاهده نمود، به گونه‌ای که ابن ابی الحدید معتزلی می‌گوید دو رکن اصلی اندیشه معتزلی یعنی توحید و عدل برگرفته از اندیشه‌های حضرت امیر (علیه السلام) است.(2)
    بعد از ایشان ائمه‌ معصومین (علیهم السلام) هر کدام به تناسب محیط اجتماعی و سیاسی خود، کلام شیعی را هدایت نمودند.
    اندیشمندان و متکلمین زیادی در زمان حیات ائمه (علیهم السلام) مشغول به کارهای کلامی بوده و از محضر ایشان بهره می‌گرفتند. از جمله‌ این افراد می‌توان از هشام ابن حکم، محمد بن علی بن نعمان، زرارة بن اعین، حکم به هشام بن حکم، داوود الاعفر، اسماعیل بن علی بن سهل النوبختی، محمد بن عبد الرحمن (معروف به ابن قبه)، ابراهیم بن نوبخت، فضل بن شاذان، محمد بن جریر طبری و ... نام برد که همگی از اصحاب ائمه (علیهم السّلام) محسوب می‌شدند و در پیشرفت اندیشه کلامی شیعه کوشش بسیار کرده‌اند. کلام شیعی در خلال همین مباحث راه خود را پیدا کرده و با همه مشکلات سیاسی که در طول تاریخ از سوی حاکمان برای اندیشه شیعی وجود داشت، راه خود را پیموده است.
    بیشتر اصول کلام شیعه برگرفته از اندیشه امامان معصوم (علیهم السلام) است. بسیاری از این اصول با روش‌های عقلی نیز به اثبات رسیده‌اند، و دلیل اشتراک برخی از مبانی تفکر امامیه و معتزله نیز در همین نکته نهفته است که هر دو به مدد عقل به اثبات برخی از اندیشه‌های دینی همت گمارده‌اند.(3)

    تاريخ علم کلام شيعه را مي توان به چند دوره مشخص تقسيم کرد:
    1. دوره ائمه (عليهم السلام):
    در اين دوره علم کلام و مباحث کلامی نضج می گيرد و بيشتر آن مبتنی بر احاديث و اخبار است. از ميان ائمه اطهار (علیهم السلام) پس از حضرت اميرالمومنين (علیه السلام)، حضرت امام جعفر صادق و امام رضا (علیهما السلام) و اصحاب ايشان در پيشبرد و بارور سازی علم کلام تاثير شايانی داشتند. حقيقت اين است که طرح بحث های عقلی عميق در معارف اسلامی اولين بار به وسيله حضرت علی (علیه السلام) در خطب و دعوات و مذاکرات آن حضرت مطرح شد. او بود که اولين بار درباره ذات و صفات باری و درباره حدوث و قدم، بساطت و ترکّب، وحدت و کثرت و غير اينها بحث های عميقی را طرح کرد که در نهج البلاغه و روايات مستند شيعه مذکور است.
    در عصر امام صادق (علیه السلام) نيز بازار مناظرات مذهبی و فرقه ای و حتی مباحثات و گفتگوی بين اديان (بين اسلام و يهوديت و مسيحيت و زردشتی گری) و آزاد انديشان و زنادقه يعنی کسانی که پيرو شريعت نيستند، بسيار گرم بود. در ميان اصحاب امام صادق (علیه السلام) گروهی هستند که خود امام صادق (علیه السلام) آن ها را به عنوان "متکلم" ياد کرده است از قبيل هشام بن الحکم، هشام بن سالم، حمران بن اعين، ابوجعفر احول معروف به مومن الطاق، قيس بن ماصر.
    اين طبقه در نيمه اول قرن دوم هجری می زيسته اند.
    اين گروه پرورش يافته مکتب امام صادق (علیه السلام) بودند و اين خود می رساند که ائمه اهل البيت (علیهم السلام) نه تنها خود به بحث و تجزيه و تحليل مسائل کلامی می پرداخته اند، گروهی را نيز در مکتب خود برای بحث های اعتقادی تربيت می کرده اند. به طور مثال هشام بن الحکم تمام برجستگی اش در علم کلام بود نه در فقه يا حديث يا تفسير. امام صادق (علیه السلام) او را که در آن وقت جواني نوخط بود از ساير اصحابش بيشتر گرامی می داشت و او را بالا دست ديگران می نشاند. همگان در تفسير اين عمل امام اتفاق نظر دارند که اين تجليل ها فقط به خاطر متکلم بودن هشام بوده است.
    امام صادق (علیه السلام) با مقدم داشتن هشام متکلم بر ارباب فقه و حديث در حقيقت می خواسته است ارزش بحث های اعتقادی را بالا ببرد و کلام را بالا دست فقه و حديث بنشاند. بديهی است که اين گونه رفتارهای ائمه اطهار تاثير بسزايی در ترويج علم کلام
    داشته و اينکه عقل شيعی از ابتدا عقل کلامی و فلسفی گرديد.
    2. دوره دوم عصر کلام عقلی، اعتزالی است و نمايندگان بزرگ آن شيخ مفيد (م 413 ق) و سيد مرتضی علم الهدی (م 436 ق) و شيخ طوسی (م 460 ق) هستند. معتزله مسائل زيادی طرح کردند و از آنها دفاع نمودند. برخی از اين مسائل به الهيات، پاره ای به طبيعيات و مواردی به اجتماعيات و برخی به انسان مربوط می شود.
    مسائل الهيات بعضی مربوط به امور عامه و بعضی به الهيات بالمعنی الاخص می شود. البته مقصد و مقصود اصلی معتزله ـ مانند ساير متکلمين ـ مسائل الهيات بالمعنی الاخص است و مسائل امور عامه از باب مقدمه است. هم چنان که بحث در طبيعيات نيز براي متکلمين جنبه مقدمی دارد. يعنی متکلمين از اين جهت در طبيعيات بحث می کنند که راهی براي اثبات يک اصل دينی باز نمايند و يا راه حلی براي يک اشکال پيدا نمايند. به هر حال بين کلام شيعی و معتزلی پيوندهايی نزديک وجود دارد يا اين که همانندی هايی ميان اين دو فرقه کلامی می توان يافت. اولين اشتراک اين دو فرقه کلامی در مسائل توحيد، عدل و صفات الهی است. اينان برخلاف رقيب مخالفشان، يعنی اشعريون، قائل به اين هستند که صفات الهی عين ذات است. نيز در مسئله نفی رويت الهی در جهان آخرت و هم چنين در مسائلی چون قاعده لطف و وجوب اصلح بر خداوند وفاق هايی ميان کلام معتزلی و شيعی يافت می شود.
    3. دوره سوم، دوره خواجه نصرالدين طوسی و علامه حلی است که تا عصر صفويه که کلام رنگ فلسفی به خود می گيرد که نمونه اعلای آن «تجريد الاعتقاد» خواجه نصير است. خواجه نصرالدين طوسی (م 672 ق) فيلسوف و رياضی دان معروف سده هفتم هجری است که کتاب گران سنگ وی به دست علامه حلی (م 726 ق) با نام «کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد» شرح داده شده است. در باب اهميت کتاب تجريد الاعتقاد همين بس که هر متکلمی که بعد از خواجه نصير آمده به کتاب وی توجه داشته است.
    4. دوره چهارم کلام شيعی را می توان در عصر صفوی جستجو نمود که پيش قراول متکلمين اين عصر علامه مجلسی (م 1111 ق) است که ويژگی هاي بارز اين متکلم و دين پژوه اخباری گری است. گفتنی است که هر چند آراء علامه مجلسی با روحيه اخباری گری بسيار نزديک است و اخباری گری نيز مکتبی فقهی و حديثی است اما لوازم و فحوای کلامی نيز دارد و بزرگانی چون شيخ حر عاملی (م 1104 ق) صاحب وسائل الشيعه و ملا محسن فيض کاشانی (م 1091 ق) صاحب وافی و صافی به آن گرايش دارند.
    5. دوره پنجم از عصر قاجار تا مشروطيت است که تحولی اساسی در حوزه کلام شيعه صورت نگرفته است و مهم ترين مميزه علم کلام اين دوره آن است که در مکتب شيعه اماميه دو نحله شيخيه و بابيه به وجود آمده است.
    6. دوره ششم که عصر حاضر است تحولی اساسی در حوزه عقيده شناسی، کلام و دين پژوهی پديد آمده است. از ويژگی های کلام شيعه در عصر جديد، مجادله و هماوردی آن با انواع فلسفه ها و انديشه ها و مکتب های مادی از جمله مارکسيسم و کمونيسم و در دهه های اخير پوزيتويسم بوده است که بزرگانی چون آيت الله مطهری، علامه طباطبايی، آيت الله سيد محمد باقر صدر. هر يک به نحوی به مقابله آن ها پرداخته اند.(4)

    ____________
    (1) محمد حسین طباطبایی، المیزان، ج 5، ص 278.
    (2) شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 20، ص 227.
    (3) لاهیجی عبدالرزاق، شوراق الالهام فی شرح تجرید الاعتقاد، ج 1، ص 5.
    (4) براي مطالعه بيشتر پيرامون دوره های كلامی شيعه مراجعه كنيد به: مطهري، مرتضی، آشنايی با علوم اسلامی، ج 2، ص 66 – 10؛ خرمشاهي، بهاءالدين، علم کلام شيعه، دايره المعارف تشيع.




    لینک اصلی



  2.  

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

اشتراک گذاری

اشتراک گذاری

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •  
^

ورود

ورود